Financiering mestvergister blijft nog te vaak buiten bereik boer

De vergistingsinstallatie van de broers Johan en Willem Loonen levert dagelijks ongeveer 1.000 kubieke meter groen gas op. Dit is genoeg om circa driehonderd woningen van energie te voorzien. Maar toen de plannen enkele jaren geleden op tafel kwamen, geloofde lang niet iedereen in het project. ‘Een bankier zei letterlijk: dit wordt jullie ondergang’, blikt Johan Loonen terug.

Op het erf van boerderij De Boterpot, gelegen tussen Venray en Helmond, staan moderne stallen, hoge voersilo’s en een grote ronde mestvergister met een grijs dubbel-membraangasdak. Sinds 2018 geldt de installatie als een succesverhaal, maar toen de broers besloten te investeren, hielden financiers de hand op de knip. Met ongeveer vierhonderd melkkoeien vonden banken het risico te groot.

Volgens Loonen ligt de economische ondergrens voor een zelfstandige vergister tegenwoordig rond de vijfhonderd melkkoeien. ‘Wij waren ervan overtuigd dat het moest kunnen, maar makkelijk was het zeker niet. We hebben heel wat gesprekken moeten voeren’, zegt hij. Uiteindelijk lukte het bij ABN AMRO. De totale investering bedroeg ongeveer 1 miljoen euro.

Voldoende mest nodig

Dat banken aarzelden, is achteraf goed te begrijpen. Een mestvergister rendeert alleen als er voldoende mest beschikbaar is. Bij De Boterpot draaide de installatie in de eerste jaren quitte; dit waren de jaren waarin de broers nog vierhonderd koeien hadden. Pas toen het bedrijf doorgroeide naar vijfhonderd melkkoeien begon het verdienmodel te werken. ‘Vanaf dat moment konden we er een mooie boterham aan verdienen’, aldus Johan Loonen.

De installatie verwerkt dagelijks 40 kuub verse drijfmest. Via een automatisch schuifsysteem wordt de mest direct uit de stal naar de vergister gepompt. ‘Hoe verser de mest, hoe beter het rendement’, legt de Limburger uit. In de vergister zetten bacteriën de mest om in biogas, dat op het erf wordt opgewerkt tot groen gas van aardgaskwaliteit.

Cruciaal is de Stimuleringsregeling Duurzame Energieproductie (SDE)-regeling, die de marktprijs aanvult tot een gegarandeerde opbrengst van zo’n 88 cent per kubieke meter. Juist die zekerheid maakte de financiering mogelijk. De installatie produceert jaarlijks circa 365.000 kubieke meter groen gas. Johan Loonen: ‘Wij hebben zelf ervaren dat het onder die vijfhonderd koeien toch erg lastig wordt om een goed verdienmodel rond te krijgen.’

Tijdens een rondleiding over het bedrijf valt het oog van de ondernemer plotseling op een koe met een lichte bloedneus. ‘Die moeten we even in de gaten houden’, merkt hij op. Het tekent het bedrijf. Hoeveel techniek er ook aanwezig is, uiteindelijk draait alles om dieren. ‘Nieuwe ontwikkelingen zijn prachtig, maar de koe blijft centraal staan.’

Het verhaal van De Boterpot maakt tegelijkertijd duidelijk waarom banken steeds vaker naar vergistingshubs kijken. Door mest van meerdere bedrijven te bundelen, ontstaat volume om de hoge investeringen terug te verdienen. Zeker voor kleinere bedrijven is dat vaak de enige haalbare route.

Een gemiddeld Nederlands melkveebedrijf telt immers iets meer dan 110 melkkoeien. Johan Loonen begrijpt de gedachte, maar ziet ook risico’s. ‘Je wordt in het geval van een hub afhankelijk van elkaar. Als er één wegvalt, heeft dat direct gevolgen. Bovendien vraagt een vergister dagelijkse aandacht; een boer moet er wel affiniteit mee hebben.’

Hub voor regio

Voor grotere melkveebedrijven ziet de ondernemer daarom nog altijd kansen voor een eigen vergister. Op termijn zou de boerderij van de broers zelfs kunnen uitgroeien tot een hub voor boeren in de buurt. ‘Wij hebben hier alles al staan. Als uitbreiding mogelijk wordt, zouden we zelf een hub kunnen worden.’

Maar geld is niet de enige hobbel voor een eigen vergister of een hub. Ook vergunningen, stikstofregels en netcongestie spelen een rol. Dat wringt volgens Loonen, omdat mestvergisting juist aanzienlijke milieuwinst oplevert. ‘Door mest direct uit de stal naar een afgesloten vergister af te voeren, kan de uitstoot van methaan en CO2 met 40 tot 60 procent afnemen.’

Het zorgt mede voor een flinke verlaging van de CO2-voetafdruk per liter melk. En daarbij veroorzaakt het restproduct minder geurhinder. Loonen: ‘Mestvergisting levert juist veel milieuwinst op. Toch maken met name de stikstofregels het soms lastig.’

Warmtekrachtkoppeling

Desondanks klinkt er bij Loonen weinig frustratie door. ‘Als ondernemer krijg je elke dag met nieuwe regels te maken’, zegt hij nuchter. De innovatiedrang van de broers wordt hierdoor niet afgezwakt. ‘Wij geven gewoon gas’, zegt hij toepasselijk. Op termijn willen de broers onderzoeken of zij met een warmtekrachtkoppeling (wkk) ook flexibel elektriciteit kunnen leveren.

In Merselo bewijzen de broers dat een eigen mestvergister uitstekend kan werken, zowel economisch als ecologisch. Tegelijkertijd wordt duidelijk waarom banken liever naar grotere samenwerkingsverbanden kijken. De vraag is daarbij ook hoeveel melkveehouders er in de komende jaren nog groot genoeg zijn om een eigen vergister rendabel te exploiteren.

Terwijl de overheid via subsidies juist inzet op samenwerking tussen meerdere boeren, kijken financiers vooral naar schaalgrootte en risico. Dat leidt in de praktijk tot een verschil in inzicht over hoe de sector zich moet ontwikkelen.

Bijmengverplichting

De naderende wettelijke verplichting om vanaf 2027 groen gas bij te mengen, zet de landbouw onder hoogspanning. De vraag naar biogas uit mest groeit sterk en het ministerie probeert kleinere veehouders mee te krijgen in de transitie.

Via gerichte categorieën binnen de SDE++-regeling stimuleert de overheid zogenoemde ruw-gas-hubs. Dit verdienmodel biedt een boer met bijvoorbeeld honderd koeien de kans om rendabel te vergisten op het eigen erf, waarna het geproduceerde biogas via lokale lagedrukleidingen naar een centraal opwaardeerpunt voor groen gas wordt getransporteerd.

De sector is enthousiast over deze decentrale aanpak, waarbij de agrariër zelfstandig energieproducent blijft. Pioniers als de gebroeders Loonen bewijzen dat opwekking op het eigen erf ook uitstekend werkt, al opereren zij met hun vijfhonderd koeien op de bedrijfseconomische grens. De praktijk dwingt de agrarische sector echter in een spagaat.

Volgens RaboResearch zijn biogashubs, waarbij boeren afzonderlijk vergisten en het gas centraal wordt opgewerkt, relatief kostbaar en organisatorisch complex. Daardoor kiezen financiers in de praktijk vaker voor grotere individuele installaties of centrale vergistingsprojecten. In dat model brengen boeren hun mest naar een gezamenlijke locatie voor de verwerking.

In het financieringsgat dat kan ontstaan, spelen ook energiebedrijven en exploitanten van energiecentrales een steeds grotere rol. Gedreven door hun toekomstige bijmengplicht hebben zij groen gas nodig en bouwen of financieren zij zelf centrale hubs. Toch kiezen deze producenten meestal ook voor grootschalige buurtvergisters en liever niet voor fijnmazige netwerken van lokale gasleidingen.

De kleine boer staat daardoor niet gelijk buitenspel, want zijn mest blijft waardevol. Wel verandert zijn rol. Zonder financiering voor een eigen installatie of lokaal netwerk bestaat het risico dat de boer vooral leverancier van mest blijft, terwijl verwerking en het toevoegen van waarde elders plaatsvinden.

De rekensom achter de mestvergister van de gebroeders Loonen in Merselo De Boterpot in het Limburgse Merselo is het melkveebedrijf van de broers Johan en Willem Loonen. Ze houden er vijfhonderd melkkoeien. De mestvergister draait sinds 2018 en is gepaard gegaan met een investering van circa 1 miljoen euro. 1.500 zonnepanelen leveren de stroom voor de melkkoeling en het verwarmen van de vergister tot 40 graden Celsius. Dagelijks gaat 40 kuub verse drijfmest de installatie in. De gasproductie bedraagt ongeveer 1.000 kubieke meter groen gas per dag. Jaarlijks komt dat neer op zo’n 365.000 kubieke meter. De duurzame winst komt uit op een energielevering voor circa driehonderd woningen. De Stimuleringsregeling Duurzame Energieproductie (SDE) uit 2017 vult de marktprijs aan tot ongeveer 88 cent per kubieke meter groen gas. Volgens de twee ondernemers daalt de uitstoot van methaan en CO2 door de mestvergister met 40 tot 60 procent, omdat de mest direct de afgesloten vergister in gaat. Daarnaast geven zij aan dat het resproduct minder sterk ruikt en dat het minder emissies veroorzaakt.