Laag vertrouwen in coalitie? 'We moeten het laten zien'

De drie Kamerleden en landbouwwoordvoerders waren maandagavond te gast tijdens een door Nieuwe Oogst georganiseerd webinar. Uit een poll die werd gehouden tijdens de uitzending blijkt een laag vertrouwen in de nieuwe coalitie. De Kamerleden verdedigen in het webinar een ambitieus coalitieakkoord om Nederland van het stikstofslot te halen. Het vertrouwen bij boeren is echter broos, met slechts 21 procent die aangeeft echt te geloven in de plannen.

In het coalitieakkoord staat centraal dat de stikstofemissie fors omlaag moet – niet alleen in de landbouw maar ook in de mobiliteit en industrie – met een duidelijk reductiedoel ten opzichte van 2019. Het webinar vond de avond voor het debat over de landbouwbegroting plaats. Het debat begint dinsdagmiddag rond 16.30 uur.

De aanpak moet volgens de drie partijen niet langer voelen als een opgelegd keurslijf, maar als een kader waarbinnen boeren zelf keuzes kunnen maken. 'Boeren wilden in 2019 maar drie dingen weten: wat moet ik doen, hoe kan ik dat doen en wanneer moet ik dat dan doen', zegt CDA-Kamerlid en melkveehouder Jan Arie Koorevaar.

Legaliseren belangrijk doel

Belangrijk politiek doel is het legaliseren van de PAS-melders en interimmers. Daarvoor moet eerst stikstofruimte worden gecreëerd via generieke en gebiedsgerichte maatregelen, gecombineerd met natuurherstel in en rond stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden.

D66-Kamerlid Anne-Marijke Podt wijst erop dat de maatschappelijke druk groot is. 'Alles zit vast. Dat merkt iedereen. Bouwend Nederland, natuurorganisaties, boerenorganisaties, provincies. Zij kwamen met gezamenlijke plannen. Dan heb je een groot draagvlak om eindelijk iets te gaan doen.'

In de generieke pijler worden maatregelen als afroming bij handel in dierrechten en uitbreiding van dierrechten naar geiten en kalveren genoemd. De exacte invulling volgt nog. In de plannen ligt de nadruk minder op krimp en meer op het behalen van de doelen en de verschillende manieren waarop boeren dat kunnen bereiken.

VVD'er Renate den Hollander benadrukt dat de uitkomst niet vooraf vaststaat. 'Krimp van de veestapel is geen doel op zich. Als een bedrijf met driehonderd koeien door innovatie aan de reductie kan voldoen, hoeft dat bedrijf wat ons betreft niet te krimpen.'

Harde reailiteit

Tegelijk kan voor sommige boeren de realiteit ook hard zijn. Wie geen opvolger heeft zal eerder besluiten te stoppen, gezien de investeringen die wellicht nodig zijn. En strengere doelen kunnen op verschillende plekken toch tot extensiveren en krimp leiden. Daarover zijn de drie partijen eerlijk. Koorevaar: 'Het gaat over milieuruimte en hoe je die goed invult. Voorlopers moeten we ook echt laten zien: hé, we hebben jullie gezien.'

Opvallend genoeg komt mest in het coalitieakkoord nauwelijks voor, terwijl de problemen op het erf groot zijn. De mestafezetkosten lopen op, regels zijn complex en boeren voelen zich klemgezet. Tijdens het webinar benadrukken de Kamerleden dat veel stikstofmaatregelen automatisch ook op mest aangrijpen, maar dat er een heldere visie nodig is op bodemvruchtbaarheid en nutriëntenkringlopen.

Den Hollander, die eerder werkte als dierenarts, schetst het spanningsveld. 'Boeren mogen hun eigen mest niet voluit gebruiken, terwijl we tegelijk kunstmest – soms van ver weg – op het land strooien. Dat voelt niet logisch als je het over bodem en kringloop hebt.' De VVD'er ziet kansen in mestverwerking en -vergisting, waarin emissiereductie wordt gecombineerd met de productie van groen gas. 'We moeten nu zaaien om straks te kunnen oogsten, ook als Nederland. Dat geldt net zo goed voor de mestketen.'

Koorevaar pleit voor een soort modern gemengd bedrijf op systeemniveau: minder gesleep met mest en meer koppeling met akkerbouwers in de regio. 'We hebben hier geweldige vakmensen. Laat die mest en organische stof nou dichter bij huis hun werk doen, in plaats van alles alleen als afvalprobleem te zien.'

Over kunstmest leggen de partijen andere accenten. D66 is voor een forse vermindering en meer gebruik van organische mest- en reststromen binnen een lokale kringloop tussen veehouders en akkerbouwers. CDA en VVD benadrukken juist een mix van organische mest als basis en kunstmest waar deze landbouwkundig waarde toevoegt. De drie partijen zijn het eens over het verlagen van de geopolitieke afhankelijkheid en willen dat meer eigen kringlopen worden gesloten.

Het woord 'transitie' is voor veel boeren een besmette term, omdat die in hun ogen staat voor krimp, onteigening en afscheid. De drie Kamerleden willen van dat frame af.

Voordelen stevige afspraken

Podt vertelt hoe een Nederlandse boerin in Denemarken haar liet zien dat stevige, langjarige afspraken die daar zijn gemaakt met de landbouwsector ook voordelen hebben. 'Ze zei: het akkoord was heftig, maar ik heb nu duidelijkheid voor tien jaar. Dat geeft mij de mogelijkheid om te investeren en met de bank in gesprek te gaan. Dat is belangrijker dan alles precies houden zoals het was.'

Voor Koorevaar draait toekomstperspectief om vakmanschap en keuzevrijheid. 'Het vak is zo geweldig. Boeren willen echt aan de maatschappelijke wens voldoen, maar dan moeten ze het wel met hun eigen vakmanschap mogen invullen.' Voor de ene boer betekent dat investeren in techniek, voor de andere extensiveren, verplaatsen of combineren met een nieuwe tak.

Grondgebondenheid wordt in het coalitieakkoord nadrukkelijk als richtinggevende maat genoemd. De norm moet nog concreet worden uitgewerkt, maar moet tegelijk de waterkwaliteit en graslandbehoud borgen en voorkomen dat vee losraakt van de beschikbare grond.

Ongewenste neveneffecten

Den Hollander waarschuwt wel voor ongewenste neveneffecten. 'We moeten oppassen dat niet alleen de grootste bedrijven extra grond kunnen kopen. Dan druk je de kleinschalige bedrijven juist de markt uit.'

Daarom wil de nieuwe coalitie een actieve grondpolitiek gaan voeren met landelijke regie, onder meer via een grondbank. Zo willen ze verplaatsing van bedrijven mogelijk maken en voorkomen dat goede boerenbedrijven verdwijnen door de hoogste bieder of worden weggedrukt door andere ruimtelijke claims.

Het webinar laat ook zien waar de politieke verschillen tussen de drie partijen zitten. Dat is onder meer te zien als het gaat over het tempo en de scherpte van emissiedoelen, de rol van kunstmest, de zonering rond Natura 2000-gebieden en de vraag hoeveel generieke verboden op gewasbeschermingsmiddelen wenselijk zijn.

Tegelijkertijd is er opvallend veel overeenstemming over andere punten: landelijke regie in plaats van twaalf 'ministaatjes' (provincies), prioriteit voor PAS-melders, serieuze financiering van natuurherstel en langjarige vergoedingen voor boeren die groene en blauwe diensten leveren.

Investeren of afwachten

Voor boeren blijven de zorgen groot. Tijdens het webinar werden vragen ingezonden waarin zij stikstofbeleid, mest, verdienmodel, de toekomst van het bedrijf en beschikbaarheid van gewasbeschermingsmiddelen noemen als grootste zorgen. Een deel wil juist nu investeren, een ander deel kiest voor afwachten en een kleinere groep denkt al aan stoppen of afbouwen.

Het vertrouwen in de coalitieplannen is daarbij uiterst fragiel. Slechts 21 procent van de kijkers geeft aan vertrouwen te hebben; 34 procent heeft geen vertrouwen en 44 procent een beetje. De kleinste groep, 12 procent, zegt helemaal geen vertrouwen te hebben.

'Vertrouwen moet je verdienen', zegt Den Hollander droog. Koorevaar vult aan: 'We moeten het laten zien.' Podt is eerlijk over wat boeren van haar partij D66 verwachten. 'Ik kan me heel goed voorstellen dat mensen niet overlopen van vertrouwen. We hebben als politiek veel te lang gewacht met doen waarvoor we besteld zijn en dat is echte besluiten nemen.'

Daarmee ligt de lat hoog voor het nieuwe kabinet. Pas als de aangekondigde koers snel wordt vertaald naar concrete vergunningen, duidelijke doelen per bedrijf en een geloofwaardig verdienmodel, krijgt het coalitieakkoord de kans om meer te worden dan het zoveelste papieren kantelpunt.